Shiikh Madar Axmed Shirwac (1825–1918)

Dariiqada Qaadiriyadu waxay kasoo bilaabatay magaalada Baqdaad, waxaana aasaasay Shiikh Cabdulqaadir Jeylaani (wuxuu geeriyooday 1166 Miilaadiga). Dariiqadani waxay gaartay gobollada galbeed iyo waqooyi ee Soomaaliya horraantii qarnigii 16-aad, iyada oo uu faafiyey Abubakar bin Cabdalla Al-Caydaruus (wuxuu geeriyooday 1502 Miilaadiga) oo ka soo jeeday Xadramawt ee Yemen. Qaadiriyadu waxay si weyn ugu hanaqaadday magaalada taariikhiga ah ee Harar, oo loo aqoonsanaa xarunta ugu weyn ee Islaamka Geeska Afrika. Harar waxay soo jiidan jirtay Soomaali badan oo u tegi jiray deegaan ahaan iyo waxbarasho, taasoo ka dhigtay xarun caan ku ah culuumta Islaamka. Hase yeeshee, magaalada waxaa haleelay qalalaase markii ay Itoobiya qabsatay sannadkii 1887-dii, ka dib markii Masaaridu si lama filaan ah uga baxeen, iyaga oo cadaadis kala kulmay dhaqdhaqaaqii Mahdiga ee Suudaan.

Duullaankaasi wuxuu sababay masiibooyin ay ka mid ahaayeen dilal loo geystay dadkii iyo culimadii magaalada, xiritaanka xarumihii waxbarashada, iyo xadgudub lagu sameeyay goobihii barakaysnaa ee Muslimiinta. Intii lagu jiray muddadaas adag, Boqor Menelik ee Itoobiya wuxuu si kibir leh ugu dhawaaqay qabsashadiisa Harar, isaga oo iska indhatiray taariikhdeeda iyo dhaxalkeeda Islaamiga ah. Mid ka mid ah natiijooyinkii duullaankaasi wuxuu noqday in qaar ka mid ah culimadii ka badbaaday ay u hayaamaan meelo ka fog Harar. Sidaas darteed, Jigjiga ayaa noqotay xarun cusub oo kobcaysa oo waxbarashada Islaamka ah, iyadoo beddeshay kaalintii Harar. Culimadii Qaadiriyada ee caanka ka ahayd Jigjiga waxaa ka mid ahaa: Shiikh Cabdiraxmaan Axmed Gole, Shiikh Cumar Al-Azhari, Shiikh Cabdalla Al-Qutbi, Shiikh Cabdisalaam Xaaji Jaamac, Shiikh Maxamuud Macallin Cumar iyo kuwo kale.

Labada shiikh ee ugu caansanaa, Shiikh Cabdiraxmaan Al-Zaylaci iyo Shiikh Cabdisalaam Xaaji Jaamac, waxay saldhigyo ka kala sameysteen Jigjiga iyo Qulunqul. Shiikh Al-Zaylaci wuxuu xoogga saaray fidinta dariiqada Qaadiriya, halka Shiikh Cabdisalaam Xaaji Jaamac uu Jigjiga ka aasaasay xarun waxbarasho oo Islaami ah. Xarumahaas iyo laamahoodii ayaa si wadajir ah u faafiyey waxbarashada Islaamka iyo dariiqada Qaadiriya dhammaadkii qarnigii 19-aad iyo bilowgii qarnigii 20-aad. Waxaa sidoo kale la aasaasay xarumo waxbarasho oo badan oo ku kala yaalla galbeedka iyo waqooyiga Soomaaliya, kuwaas oo ay ugu caansanayd xaruntii “Jamaac Al-Kabiir” ee uu dhisay Shiikh Madar Axmed Shirwac, aasaasaha Hargeysa.

Shiikh Madar Axmed Shirwac waxaa lagu xusuustaa inuu ahaa shiikh suufi ah, dib-u-habeeye bulsho iyo faqiih sharci yaqaan ah. Wuxuu ku dhashay deegaanka Hedayta ee u dhow Berbera, isaga oo ka soo jeeday qoys reer guuraa ah. Wuxuu Qur’aanka ku xafiday yaraantiisii dugsi Qur’aan oo guurguura, kaas oo la socon jiray socdaallada xilliyada ee reer guuraaga. Berbera, oo ahayd deked ganacsi oo xiriir dhow la lahayd Harar, waxay ahayd marin ay si joogto ah ugu kala gooshi jireen culimo, arday iyo ganacsato. Magaalada Harar waxay ahayd xarunta ugu weyn ee waxbarashada Islaamka, halka Berbera ahayd xarunta ganacsiga gobolka. Markii Ingiriisku qabsaday Cadan sannadkii 1839-kii, Berbera waxay noqotay il muhiim ah oo xoolo loogu dhoofiyo ciidamada Ingiriiska ee Cadan, taasoo kordhisay dhaqaalaha ganacsatada xoolaha iyo xiriirka ganacsi ee Berbera iyo Harar.

Sidaas darteed, Soomaali badan ayaa u guuray Harar si ay uga ganacsadaan ama wax uga bartaan. Sannadkii 1855-tii, waxaa Harar ku noolaa qiyaastii 2,500 Soomaali ah, kuwaas oo qayb weyn ka ahaa dadweynaha magaalada. Waxaa xusid mudan in laba ka mid ah saddexdii shiikh ee ugu waaweynaa Harar ay Soomaali ahaayeen: Shiikh Cabdisalaam Xaaji Jaamac iyo Kabir Khaliil, kaas oo la rumaysan yahay inuu asal ahaan ka soo jeeday deegaanka Berbera. Si ka duwan habka waxbarasho ee Soomaaliya inteeda kale, halkaas oo bulshada deegaanka ay taageeri jirtay ardayda (jilidda Xerta), ardayda Harar waxay ahayd inay iyagu iska bixiyaan kharashaadka nolosha iyo agabka waxbarashada. Tani waxay adkaynaysay in dadka saboolka ahi helaan waxbarasho. Aabbihii Shiikh Madar, oo ahaa ganacsade xoolaad oo hodan ah, ayaa maalgeliyay waxbarashadiisa Harar.

Muddo ka badan 20 sano ayuu Shiikh Madar wax ku bartay Harar, ilaa uu ka noqday caalim caan ah iyo hoggaamiye Qaadiri ah. Macallinkiisii Kabir Khaliil ayaa u diray inuu dalkiisa ku noqdo si uu u faafiyo diinta Islaamka, u xoojiyo dariiqada Qaadiriya, ugana shaqeeyo xalinta khilaafaadka qabiilka ee carqaladayn jiray ganacsiga Berbera iyo Harar. Markii uu dalkiisii ku soo noqday, Shiikh Madar wuxuu sannadihii 1860-meeyadii aasaasay xarunta “Jamaac Al-Kabiir.” Wuxuu isu keenay culimadii deegaanka, wuxuuna hoy u dhisay xertiisa. Sannadkii 1883 ayuu dhisay masaajidkiisii weynaa ee Hargeysa, kaas oo weli taagan maanta. Tani waxay bilow u noqotay kororka waxbarashada Islaamka iyo hirgelinta shareecada Islaamka ee bulshada dhexdeeda.

Waxa kale oo la bilaabay dadaallo lagu xoojinayo nabadda iyo heshiisiinta qabaa’ilka is haya. Waxaa taageeray culimo kale oo Harar kala soo noqday, sida Shiikh Haaruun Shiikh Cali iyo Xaaji Faarax Ismaaciil oo loo diray Berbera iyo Bulaxaar si ay dadka diinta u baraan. Shiikh Axmed Boon ayaa loo diray Berbera, halka Shiikh Kabir Cumar loo diray Bulaxaar. Khibraddii uu ka soo qaatay Harar awgeed, Shiikh Madar wuxuu hirgeliyay dib-u-habaynno waaweyn oo lagu beddelayo nolosha reer guuraaga.

Dib-u-habayntii ugu horreysay waxay ahayd dejinta dadka, iyadoo laga guurayo hab nololeedkii reer guuraaga ee ku dhisnaa guuritaanka joogtada ah. Ujeeddadu waxay ahayd in la abuuro xasillooni iyo horumar dhaqaale. Dib-u-habaynta labaad waxay ahayd xoojinta midnimada bulshada. Shiikh Madar wuxuu garwaaqsaday in qabyaaladdu kala qaybiso bulshada, sidaas darteed wuxuu ku dadaalay in dadka lagu mideeyo ku xidhnaanshaha dariiqada Qaadiriya iyo qiyamka ruuxiga ah ee wadajirka ah. Dib-u-habaynta saddexaad waxay ahayd dhiirrigelinta beeraha. Isagoo arkay xaddidnaanta dhaqaalaha ku tiirsan xoolo-dhaqashada, wuxuu ku boorriyey dadkiisa inay beero fashaan si loo helo sugnaanta cuntada iyo koboc dhaqaale. Bulshooyinkii beeraha ku dhisnaa ee uu ka aasaasay Hargeysa, Gebiley iyo Boorama ayaa ilaa maanta markhaati u ah aragtidiisii fogayd ee ahayd in reer guuraaga loo beddelo bulshooyin deggan oo wax soo saar leh. Wuxuu doonayay in la kala duwo ilaha dhaqaalaha lana yareeyo ku tiirsanaanta xoolo-dhaqashada oo mararka qaar nugul.

Xilligii Shiikh Madar, waqooyiga Soomaaliya wuxuu hoos imanayey saameynta khilaafadii Cusmaaniyiinta. Shiikh Madar wuxuu xiriir wanaagsan la lahaa Cusmaniyiinta iyo kuwii beddelay ee Masaarida, kuwaas oo qabsaday dekedaha Soomaaliyeed iyo Harar sannadkii 1875. Hase yeeshee, bixitaankii degdegga ahaa ee Masaarida ayaa abuuray firaaqo siyaasadeed oo Itoobiya ka faa’iidaysatay markii ay qabsatay Harar sannadkii 1887-dii. Duullaanka Itoobiya wuxuu khatar weyn ku noqday qabaa’ilkii Soomaaliyeed ee kala qaybsanaa. Sidaa darteed, Shiikh Madar wuxuu si degdeg ah uga codsaday Ingiriiska inay ka caawiyaan ka hortagga Itoobiya.

Nasiib darro, Ingiriisku wuxuu xiriir wanaagsan la lahaa boqortooyadii Itoobiya ee soo baxaysay, sidaas darteed wuu iska dhego-tiray codsigaas. Soomaalidu, oo markaas ahayd bulshooyin kala qaybsan oo aan lahayn dawlad dhexe, waxay wajahday laba khatarood: Isballaarinta Itoobiya ee galbeedka iyo gumaysiga Ingiriiska ee bariga. Maadaama aysan jirin hoggaan siyaasadeed oo mideeya bulshada, Soomaalidu waxay u aragtay maamulka Ingiriiska inuu ka dhib yar yahay xukunka Itoobiya. Sababta ugu weyn waxay ahayd in Itoobiyaanku si joogto ah u dhacaan xoolaha Soomaalida si ay ugu quudiyaan ciidamadooda, halka Ingiriisku uu Berbera ka sameeyay suuq xoolaha Soomaaliyeed loo dhoofiyo, taasoo dadka deegaanka u abuurtay fursado dhaqaale.

Waxaa lagu tilmaami karaa Shiikh Madar inuu tusaale u yahay doorkii taariikhiga ahaa ee culimada Soomaaliyeed ka qaateen dhismaha bulsho deggan, waxbarata, isla markaana leh wax-soo-saar beereed ka hor imaanshihii gumaysiga. Isagoo adeegsanaya hoggaamin diimeed iyo aragti fog, wuxuu dadka ku dhiirrigeliyey deganaansho, waxbarasho, nabad iyo beerasho, kuwaas oo ahaa tiirarka horumarka bulshada. Dhab ahaantii, xadaaraddu waxay ka bilaabataa deganaansho iyo beero, maadaama bulsho deggan oo leh wax-soo-saar joogto ahi ay saldhig u noqoto koboca aqoonta, ganacsiga iyo hay’adaha bulshada. Shiikh Madar wuxuu aragtidaas ku hirgeliyey deegaannadii uu ka shaqaynayey, isagoo dhaxal uga tegay bulshooyin deggan oo wax-soo-saar leh.

Dhaxalkii Shiikh Madar wuxuu si muuqata uga dhex ifayaa magaalada Hargeysa, oo uu aasaaskeeda door weyn ku lahaa, iyo masaajidkiisii weynaa oo weli taagan maanta, kana mid ah astaamaha taariikhiga ah ee magaalada. Labaduba waxay markhaati u yihiin aragtidiisii fogeyd, dadaalkiisii dib-u-habaynta bulshada, iyo doorkiisii ku aaddanaa fidinta diinta, waxbarashada iyo dejinta bulshada Soomaaliyeed.

Qoraaga

Dr. Cabduraxman Baadiyowwaa aqoonyahan Soomaaliyeed, bare jaamacadeed iyo cilmi-baare ku takhasusay siyaasadda, taariikhda Islaamka iyo dowlad-dhiska Soomaaliya. Wuxuu qoray buugaag iyo maqaal-cilmiyeedyo badan oo falanqeeya xiriirka diinta iyo siyaasadda, federaalka, iyo dib-u-heshiisiinta dalka.