Hordhac
Qormadan waa qaybtii saddexaad ee taxanaha “Qaadka iyo Saamayntiisa Bulshada: Dhibaato Taagan iyo Baahida Wacyigelineed” ee lagu daabacayo Majaladda Marag. Labadii qaybood ee hore, oo lagu soo daabacay cadadyada 13-aad iyo 14-aad, waxa lagu falanqeeyey taariikhda qaadka iyo dhibaatooyinka caafimaad ee uu bulshada ku hayo. Qaybtan saddexaadse waxay diiradda saaraysaa saamaynta dhaqaale ee qaadku ku leeyahay qofka, qoyska iyo bulshada, iyadoo la eegayo aragtida dhaqaalaha guud iyo gaar ahaan nidaamka dhaqaalaha Islaamka.
- Arar
Farqi weyn baa u dhexeeya cilmiga dhaqaalaha iyo nidaamka dhaqaalaha. Taasina waxay ku caddahay qeexidda mid kasta iyo waxa uu xoogga saaro. Aragtida Islaamka ee dhaqaalaha iyo tan ummadaha aan Ashahaadan way kala duwan yihiin, arrintaasna waxaa si fudud u dareemi kara qof kasta oo si dhab ah u daraaseeya Diinta Islaamka.
Islaamku wuxuu hantida u qaybiyaa si caddaalad ku dhisan, wuxuuna dejiyey xeerar iyo tilmaamo hagaya sida loo kasbado maalka iyo sida loo bixiyo. Sidaa darteed, waa arrin la yaab leh in mararka qaarkood la maqlo dad sheeganaya Islaam oo leh: “Maxaa Islaam ka galay dhaqaalaha?” Hadalka noocaas ahi wuxuu muujinayaa faham la’aan ku saabsan dhammaystirnaanta shareecada Islaamka iyo sida ay u taabatay dhammaan dhinacyada nolosha aadamaha.
Islaamku wuxuu dhidibbada u aasay mabaadi’da dhaqaalaha iyo noocyada hantida bannaan ee laga ganacsan karo, sida ku cad Qur’aanka Kariimka ah iyo Sunnada Nabiga (NNKH). Waxaana adag in la helo nidaam kale oo la tartami kara hannaankaas caddaaladda ku dhisan.
Shiikh Muxammad Al-Amiin Ash-Shinqiidi, isaga oo ka hadlayey mas’alada dhaqaalaha, wuxuu sheegay in Qur’aanku caddeeyey usuusha guud ee laga qiyaas qaadanayo dhammaan laamaha dhaqaalaha. Wuxuuna tilmaamay in masaa’ilka dhaqaaluhu ku soo ururayaan laba arrimood oo waaweyn: sida hantida loo kasbado iyo sida loo isticmaalo ama loo bixiyo.
Aayado badan oo Qur’aanka ku jira ayaa tilmaamaya muhiimadda shaqada, ganacsiga iyo raadinta arsaaqadda xalaasha ah, sida aayadaha ku jira suuradaha Al-Jumcah, Al-Muzzammil, Al-Baqarah iyo An-Nisaa. Sidoo kale Qur’aanku wuxuu dadka farayaa in ay ka fogaadaan israafka (xad-dhaaf) iyo bakhaylnimada, isla markaana dhexdhexaad ka noqdaan kharashaadkooda.
- Waa Maxay Dhaqaale?
Jawaabta su’aashan waxa lagu fahmi karaa laba dhinac. Dhinaca koowaad waa cilmiga dhaqaalaha laftiisa iyo sida ay aqoonyahannadu u qeexeen. Dhinaca labaadna waa nidaamka dhaqaalaha Islaamka iyo mabaadi’diisa gaarka ah.
- Cilmiga Dhaqaalaha
Adam Smith, oo loo aqoonsado aabbaha dhaqaalaha casriga ah, wuxuu cilmiga dhaqaalaha ku qeexay cilmi daraaseeya siyaabaha ay ummaduhu ku gaadhi karaan hodantinimo. Smith oo u dhashay Scotland wuxuu qoray buugaag caan ah sida The Theory of Moral Sentiments iyo The Wealth of Nations, kuwaas oo ilaa maanta loo tixgeliyo aasaaska fikirka dhaqaalaha reer galbeedka.
Aqoonyahanno kale ayaa iyaguna cilmiga dhaqaalaha ku qeexay barashada hantida, hababka lagu horumarin karo bulshada, iyo daraasadda lacagta, raasumaalka, dulsaarka iyo maalka guud ahaan. Qeexitaannadaas marka la eego, waxaa muuqata in dhaqaalaha reer galbeedku inta badan ku salaysan yahay aragti adduunyo oo aan si weyn ugu xirnayn qiyamka diimeed.
Arrintaasi waxay salka ku haysaa mabda’a kala saaraya diinta iyo nolosha, ama diinta iyo siyaasadda. Halka Islaamku uu nolosha u arko wax isku dhafan oo aan la kala saari karin, aragtidaas waxay u muuqataa mid meesha ka saaraysa hagidda Ilaahay ee arrimaha maamulka iyo dhaqaalaha.
Muslimka baranaya cilmiga dhaqaalaha waxaa waajib ku ah inuu arrintan ka feejignaado, si aanu ugu dhicin dhaqan ama nidaam ka hor imanaya shareecada Islaamka. Taariikhda casriga ahna waxay muujisay in nidaamyo badan oo ku tiirsanaa dulsaarka ay la kulmeen dhibaatooyin dhaqaale oo waaweyn.
In kasta oo dhaqaalaha reer galbeedku yahay cilmi si rasmi ah loo habeeyey qarnigii siddeed iyo tobnaad, haddana mabaadi’da dhaqaalaha Islaamku waxay soo jireen in ka badan afar iyo toban qarni. Islaamku wuxuu si cad u qeexay mabaadi’da la xiriirta ganacsiga, wax-soo-saarka, lahaanshaha hantida, zakada, shirkadaha iyo qaybinta maalka, isaga oo dadka u daayey hababka farsamo ee wax-soo-saarka, balse hagay habka caddaaladda ku dhisan ee hantida loo qaybinayo.
- Nidaamka Dhaqaalaha Islaamka (Islamic Economy System)
Dr. Muxammad Al-Khaalidi wuxuu nidaamka dhaqaalaha Islaamka ku tilmaamay nidaam sharciyeed oo hagaya lahaanshaha hantida, daboolidda baahiyaha dadka, daaweynta dhibaatooyinka dhaqaale iyo habka ugu habboon ee hantida loogu qaybiyo bulshada.
Marka la soo koobo, nidaamka dhaqaalaha Islaamku waa nidaam ku dhisan caddaalad, mas’uuliyad iyo ilaalinta danaha bulshada. Sidaas darteed, marka laga hadlayo wax kasta oo waxyeello u geysanaya hantida iyo dhaqaalaha bulshada, waxaa lama huraan noqota in si gaar ah loo eego saamaynta uu qaadku ku leeyahay dhaqaalaha qofka iyo kan bulshada.
- Dhibaatooyinka Dhaqaale ee Qaadka
Baabba’a dhaqaale ee uu keeno qaadku waa wax aan ka qarsooneyn bulshada Soomaaliyeed. Inkasta oo marar badan laga hadlo dhibaatooyinka caafimaad iyo kuwa bulsho ee uu leeyahay, haddana dhaawaca dhaqaale ee uu ku hayo qoysaska iyo dhaqaalaha qaranka ayaa ah mid aad u ballaaran. Dadka qaarkood marka ay tilmaamayaan waxyeellada dhaqaale ee qaadka waxay ku sheegaan inuu hoos u dhigo wax-soo-saarka, waxaana ka dhasha arrintaas in uu yaraado waxyaabaha dalku bannaanka u dhoofiyo iyo awoodda shaqo ee bulshada.
Qofka waqtigiisa badan ku bixiya cunista qaadka wuxuu lumiyaa saacado badan oo shaqo iyo wax-qabad ah. Saacadihii lagu bixin lahaa wax-soo-saar, ganacsi, waxbarasho ama xirfad kororsi ayaa ku dhammaada fadhi qaad. Sidaas darteed, dalalka uu qaadku ku badan yahay waxaa inta badan yaraada saacadaha wax-ku-oolka ah ee shaqada, waxaana hoos u dhac ku yimaada wax-soo-saarka guud ee bulshada.
Marka laga yimaado waqtiga lumaya, qaadku wuxuu noqday mid ka mid ah meelaha ugu waaweyn ee ay lacagtu uga baxdo Soomaaliya. Inkasta oo tiro sax ah ay adag tahay in la helo sababo la xiriira xog ururin la’aanta iyo kala duwanaanta ilaha xogta, haddana warbixino kala duwan ayaa tilmaamaya in maalin kasta Soomaaliya lagu iibiyo qaad qiimihiisu ka badan yahay hal milyan oo doollar. Taas macnaheedu waa in sanad kasta boqollaal milyan oo doollar lagu bixiyo badeecad aan wax-soo-saar toos ah ku soo kordhin dhaqaalaha dalka.
Magaalada Muqdisho ayaa ah suuqa ugu weyn ee qaadka Soomaaliya. Kumannaan qof ayaa maalin kasta ku iibsada qaad lacago aad u badan, waxaana la rumaysan yahay in qaybta ugu badan ee lacagta qaadka lagu bixiyo ay ka dhacdo caasimadda. Hargeysa ayaa iyaduna ka mid ah magaalooyinka ugu isticmaalka badan qaadka Geeska Afrika, iyadoo ganacsiga qaadku noqday dhaqdhaqaaq dhaqaale oo maalinle ah oo saameeya nolosha kumannaan qoys. Magaalooyinka Boosaaso, Garoowe, Gaalkacyo, Baydhabo, Kismaayo iyo Jigjiga ayaa iyaguna leh suuqyo waaweyn oo qaadka lagu kala iibsado, taas oo ka dhigan in dhibaatada dhaqaale ee qaadku aysan ku koobnayn hal magaalo ama hal gobol.
Dhaqaalaha ku baxa qaadka marka loo eego heer qoys wuxuu leeyahay saameyn aad u muuqata. Qoysas badan ayaa qayb weyn oo dakhligooda ka mid ah ku bixiya qaad, halka carruurtoodu u baahan yihiin cunto, waxbarasho iyo daryeel caafimaad. Mararka qaarkood waxaa dhacda in mushaharkii bishii oo dhan ama qayb weyn oo ka mid ahi ku dhammaato qaad, taas oo keenta dayac qoys, faqri iyo nolol adag. Marka la booqdo qoysaska uu qaadku ku badan yahay, waxaa inta badan muuqata dhaqaale xumo joogto noqotay, carruur dayacan, nafaqo-darro iyo khilaafyo qoys oo soo noqnoqda.
Dhaawaca qaadku kuma koobna qofka iyo qoyska oo keliya. Dhaqaalaha qaranka ayaa sidoo kale dareema culayska ka dhasha lacagaha badan ee dibadda loogu wareejiyo soo dejinta qaadka. Lacagahaas haddii lagu maalgelin lahaa beeraha, kalluumaysiga, warshadaha yaryar, waxbarashada, caafimaadka ama kaabayaasha dhaqaalaha, waxay si muuqata uga qayb qaadan lahaayeen koboca dhaqaalaha iyo shaqo-abuurka dalka. Sidaas darteed, qaadku ma aha oo keliya dhibaato caafimaad iyo mid bulsho, balse waa caqabad dhaqaale oo si toos ah iyo si dadbanba u saamaynaysa horumarka Soomaaliya.
Waxaad si dhab ah u dareemi kartaa saamaynta dhaqaale ee qaadku leeyahay markaad booqato qoys si joogto ah loogu isticmaalo. Inta badan waxaa lagu arkaa carruur dayacan, dhaqaale xumo joogto noqotay, nafaqo-darro, deyn badan iyo nolol aan xasilloonayn. Lacagtii lagu bixin lahaa cunto tayo leh, waxbarasho ama caafimaad ayaa ku dhammaata caleen aan wax faa’iido dhaqaale oo waarta lahayn. Taasi waa sababta ay culimada dhaqaalaha iyo xeeldheerayaasha bulshada badankoodu ugu tilmaamaan qaadka inuu yahay mid ka mid ah caqabadaha ugu waaweyn ee hortaagan horumarka qoyska Soomaaliyeed iyo koboca dhaqaalaha qaranka.
Tixraacyo
- World Bank, Somalia Economic Updates and Macroeconomic Reports, warbixino kala duwan.
- Food Security and Nutrition Analysis Unit (FSNAU), Livelihood and Household Expenditure Studies in Somalia.
- WardheerNews, “The Economic Cost of Khat (Miraa) to Somalia”.
- Rift Valley Institute, Galkayo’s Khat Economy: Trade, Consumption and Social Impact.
- Ministry of Finance Somalia, Budget Policy Framework Reports.
- Cabdi Ismaaciil Samatar, State Collapse and Economic Challenges in Somalia.
- Maxamed Cabdi Gandi, Qaadka iyo Saamayntiisa Bulshada Soomaaliyeed.
- Muxammad Al-Amiin Ash-Shinqiidi, Adwaa’ul Bayaan.
- Muxammad Al-Khaalidi, An-Nidaam Al-Iqtisadi Fil Islaam.
Qoraaga
