Xaaji Faarax Oomaar Ileeye (1879–1949) wuxuu ahaa waddani Soomaaliyeed oo u heellan qarannimada Soomaaliyeed isla markaana hormuud ka ahaa bulshada rayidka Soomaaliyeed. Waxa uu ku dhashay deegaanka Hagal ee gobolka Saaxil ee Somaliland, isaga oo ka soo jeeday qoys xoolo-dhaqato hodan ah oo xiriir la lahaa dariiqada Suufiyada ee Qaadiriya. Waxbarashadiisu waxay ka bilaabatay dugsi Qur’aan oo ku yaallay deegaankiisa, kaddibna sanadkii 1886 ayuu u wareegay magaalada Berbera si uu u sii wato waxbarashadiisa. Magaalada Berbera, Xaaji Faarax wuxuu ka mid ahaa 11-kii arday ee ugu horreeyay ee lagu qoro Dugsiga Mission-ka Kaatooliga Faransiiska oo isla sannadkaas laga furay magaalada. Markii uu dhammeystay waxbarashadiisii hoose sanadkii 1891, isaga iyo ardaydii ay isku fasalka ahaayeen waxaa loo wareejiyay magaalada Cadan, halkaas oo ay ku dhigteen Dugsiga Kaniisadda Mary si ay uga sii wataan waxbarashada dhexe iyo tan sare, iyadoo qaar ka mid ah ardaydaasi ay qaateen diinta Masiixiga, sida aabbaha Michel Mariano.
Sanadkii 1904, Xaaji Faarax wuxuu dib ugu soo laabtay dalkiisa kadib markii uu dhammeystay waxbarashadiisa isaga oo jira 25 sano. Wuxuu ku biiray adeegga gumeysiga isagoo sarkaal ka noqday ciidamada Camel Corps oo ka tirsanaa ciidanka Ingiriiska. Intii uu halkaas ka shaqeynayay, wuxuu si dhow ula kulmay xaqiiqooyinka adag ee maamulka gumeysiga Ingiriiska iyo sida ay ula dhaqmayeen shacabka Soomaaliyeed. Dareenka xooggan ee uu u qabay caddaaladda iyo sinnaanta ayaa si cad u muuqday markii maamule Ingiriis ahi weydiiyay mushaharka iyo hoyga askari madow la siinayo, isagoo ku jawaabay, “Waa inuu la mid noqdaa kan askari caddaan ah.” Mawqifkiisa adag ee ku saabsan sinnaanta jinsiyadeed wuxuu khilaaf kala dhex dhigay madaxdiisii, taasoo sababtay in shaqada laga hakiyo isla markaana si dhow loola socdo. Mudadii uu ka tirsanaa Camel Corps, Xaaji Faarax wuxuu la kulmay caqabado badan, oo ay ka mid ahaayeen eedeymo sheegaya inuu xiriir la lahaa dhaqdhaqaaqii Daraawiishta oo Ingiriisku u arkayay cadow. Ugu dambeyntii, sanadkii 1911, iyadoo xiisadaha iyo shakigu sii kordheen, waxaa laga eryay ciidamada Camel Corps.
Waxqabadkii Xaaji Faarax Oomaar Ileeye ee bulshada rayidka Soomaaliyeed iyo sida hagar la’aanta ah ee uu ugu heellanaa daryeelka iyo horumarka shacabka Soomaaliyeed waxay reebeen dhaxal taariikhi ah. Noloshiisa iyo ficilladiisaba weli waxaa loo xusuustaa inay markhaati u yihiin sida ay uga go’nayd caddaaladda iyo sinnaanta dhammaan Soomaalida. Isaga oo sii waday dadaalladiisii ku aaddanaa wacyigelinta bulshada iyo la dagaallanka dulmiga gumeysiga, Xaaji Faarax wuxuu la kulmay caqabado waaweyn oo kaga yimid maamulka gumeysiga, kuwaas oo si naceyb leh u eegayay dhaqdhaqaaqiisa. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu helay deeq waxbarasho oo uu ku aaday Jaamacadda Muslimiinta ee Aligarh ee dalka Hindiya, halkaas oo uu ku bartay cilmiga sharciga.
Intii uu joogay jaamacadda, Xaaji Faarax wuxuu helay aqoon iyo waayo-aragnimo ballaaran. Wuxuu xiriir la yeeshay macallimiin iyo arday ku lug lahaa dhaqdhaqaaqyadii ka dhanka ahaa gumeysiga ee Afrika iyo Aasiya. Sidoo kale wuxuu si dhow ula socday halgankii xorriyadda Hindiya ee ay hoggaaminayeen haldoorka caanka ah sida Mahatma Gandhi, Jawaharlal Nehru, iyo Muhammad Ali Jinnah. La kulankiisii Gandhi wuxuu baray muhiimadda iska caabbinta aan rabshadaha lahayn, taas oo saameyn weyn ku yeelatay habkii uu u wajahayay halgankiisa. Xaaji Faarax waxa kale oo dhiirrigeliyay fikirrada iyo dadaallada halgamayaal Islaami ah iyo waddaniyiin ka soo jeeday dunida Muslimka, sida Jamal al-Din al-Afghani, Shakib Arslan, iyo Saad Zaghloul. Khibradahani waxay sii xoojiyeen aragtidiisa iyo sida ay uga go’nayd la dagaallanka caddaalad-darrada iyo hirgelinta sinnaanta.
Markii uu ka qalin jabiyay shahaadada sharciga—isagoo noqday qofkii ugu horreeyay ee Soomaali ah ee heerkaas gaara—Xaaji Faarax wuxuu ku laabtay Somaliland, wuxuuna ku biiray Ururka Qareennada Ingiriiska. Wuxuu Hargeisa ka aas-aasay xafiiskii ugu horreeyay ee qareennimo ee Maxmiyadda Ingiriiska ee Soomaaliya, si uu u difaaco xuquuqda dadkiisa ee ka dhanka ahayd cadaalad-darrada iyo tacaddiyada gumeysiga. Inkasta oo uu lahaa go’aan adag, haddana wuxuu la kulmay cadaadis joogto ah oo kaga imaanayay maamulka gumeysiga. Sanadkii 1925, isagoo aan u adkeysan karin dhibaataynta iyo cabsi gelinta sii kordhaysa, wuxuu u wareegay Cadan, halkaas oo uu ka sii watay halgankiisa. Cadan gudaheeda wuxuu si wadajir ah ula aas-aasay asxaabtiisa Ururka Islaamiga ah ee Soomaalida, oo noqday ururkii ugu horreeyay ee bulshada rayidka Soomaaliyeed, ujeeddadiisuna ahayd difaaca xuquuqda shacabka Soomaaliyeed iyo horumarintooda, taasoo tusaale u noqotay ururradii bulshada rayidka ee ka dambeeyay gobolka. Dadaalkiisa iyo adkaysigiisa ayaa ka dhigay shakhsi muhiim ah oo hormuud ka ah halganka madax-bannaanida iyo caddaaladda bulshada Soomaaliyeed. Socdaalkii Xaaji Faarax ee Cadan ilaa London wuxuu astaan u ahaa marxalad cusub oo halgankiisa ah; markuu London gaaray, si diirran ayaa loogu soo dhaweeyay Ururka Qareennada Ingiriiska, wuxuuna si degdeg ah ugu dhex milmay hawlaha u doodista. Wuxuu abaabulay kulamo, wuxuuna jeediyay khudbado saameyn leh oo lagu qabtay magaalooyin kala duwan oo Britain ah, sidoo kalena wuxuu qoray maqaallo lagu daabacay wargeysyo, kuwaas oo si adag u dhaliilayay sida ay dowladda Ingiriisku ula dhaqanto shacabka Soomaaliyeed ee Maxmiyadda Ingiriiska.
Intii uu ku sugnaa Britain, Farah wuxuu la xiriiray Soomaali badan, wuxuuna Ismaail Telefon u magacaabay wakiilkiisa si uu u sii wado hawshiisa intii uu maqnaa. Kahor inta uusan dib ugu laaban dalkiisa, wuxuu soo gutay xajkii uu ku aaday Maka. Wuxuu sii maray Cadan, halkaas oo loo doortay Madaxweynaha Ururka Islaamiga ah ee Soomaalida, taasoo sii xoojisay hoggaamintiisa qurba-joogta Soomaaliyeed. Sanadkii 1938, Faarax wuxuu dib ugu soo laabtay dalkiisa, waxaana aqoonsaday culimada Islaamka iyo odayaasha beesha Isaaq ee Somaliland iyo Kenya inuu noqdo afhayeenkooda rasmiga ah. Doorkaas cusub ee uu helay ayuu ku qabtay shirar iyo kulammo, isagoo dadkiisa barayay kororka dhaqdhaqaaqyada xoreynta ee dunida ka socda, isla markaana ku boorinayay kacaan ka dhan ah gumeysiga Ingiriiska ee Soomaaliya. Khudbadihiisa aftahannimada leh ee ku saleysan khibradihiisa safar iyo halgan ayaa soo jiitay hoggaamiyeyaal muhiim ah oo ay ka mid yihiin culimo diimeed, odayaal dhaqameed, iyo saraakiil kale oo bulshada ka mid ah.
Maamulka Ingiriiska, oo ka welwelsanaa kicinta joogtada ah ee Faarax iyo saamaynta sii kordhaysa ee uu bulshada ku dhex lahaa, waxay qaadeen tallaabooyin adag. Waxay u masaafuriyeen jasiiradda Socotra, halkaas oo lagu xiray ilaa sanadkii 1945. Markii la sii daayay, Faarax wuxuu ku laabtay dalkiisa, balse wuxuu la kulmay xaalad caafimaad oo liidata, waxaana markale loo diray masaafuris, markan magaalada taariikhiga ah ee Islaamiga ah ee Harar ee Itoobiya. Kadib lix bilood oo uu ku sugnaa Harar, caafimaadkiisa oo sii xumaaday ayaa ku qasbay inuu dib ugu soo laabto Hargeysa, halkaas oo uu sii watay halgankiisa ilaa uu ku geeriyooday sanadkii 1948 isagoo 70 jir ah. Inkasta oo uu la kulmay masaafurino badan, xarig, iyo caqabado caafimaad, haddana adkaysigiisa aan gabbashada lahayn ee ka dhanka ahaa gumeysiga wuxuu reebay raad joogto ah oo taariikhda Soomaaliyeed ku xardhan. Waxaa lagu xusuustaa inuu ahaa qareenkii ugu horreeyay ee Soomaaliyeed, halgamaa bulshada rayidka ah, iyo waddani adag oo si hagar la’aan ah ugu adkaystay raadinta caddaalad iyo xorriyad. Erayadiisii ugu dambeeyay kahor geeridiisa waxay ahaayeen kuwo xoogga saaraya midnimada, isagoo yiri: “Dalkaygu aad buu u yar yahay si aan dadkiisa loo kala qaybin karin.” Farriintan sagootinta ah waxay weli u taagantahay dhaxal qoto dheer oo ka tarjumaya doorkiisii hormuudnimo ee midnimada iyo xorriyadda Soomaaliya.
Ka sheekaynta sheekada aan si buuxda loo faafin ee Xaaji Faarax Oomaar Ileeye waa mid muhiim ah, gaar ahaan xilli ay Soomaalidu wajahdo kala qaybsanaan, maadaama ay bixiso aragtiyo qiimo leh oo ku saabsan adkaysigii iyo go’aan qaadashadii jiilashii hore ee halganka u galay xorriyad iyo midnimo. In la iftiimiyo nolosha iyo dhaxalka shakhsi muhiim ah sidaas oo kale waxay jiilka maanta siinaysaa faham qoto dheer oo ku saabsan hidahooda iyo caqabadihii ay soo mareen awoowayaashood. Nolosha Xaaji Faarax waxaa astaan u ahaa halgan aan joogsi lahayn oo ka dhan ah gumeysiga, iyo u heellanaanta xuquuqda iyo daryeelka shacabka Soomaaliyeed. Marka la qoro taariikh nololeedkiisa, waxaan xushmaynaynaa xusuusta halyey noloshiisu ahayd mid ku dhisan adkaysi, geesinimo, iyo raadinta caddaalad aan gabbasho lahayn. Sheekadiisu waxay jiilka maanta u tahay cashar dhiirrigelin ah oo ku boorinaya inay qiimeeyaan allabaryadii ay bixiyeen jiilashii hore, isla markaana ay sii wadaan dadaalka lagu gaarayo mustaqbal xorriyad iyo midnimo u ah dhammaan shacabka Soomaaliyeed.
Qoraaga
- waa aqoonyahan Soomaaliyeed, bare jaamacadeed iyo cilmi-baare ku takhasusay siyaasadda, taariikhda Islaamka iyo dowlad-dhiska Soomaaliya. Wuxuu qoray buugaag iyo maqaal-cilmiyeedyo badan oo falanqeeya xiriirka diinta iyo siyaasadda, federaalka, iyo dib-u-heshiisiinta dalka.
Latest entries
MaqaaloMay 28, 2026Xaaji Faarax Oomaar Ileeye (1879–1949): Waddani Adag iyo Qareenkii Ugu Horreeyay ee Soomaaliyeed
MaqaaloApril 28, 2026Dib-u-Milicsiga Taariikhda Soomaaliyeed: Shiikh Cabdulcasiis Al-Maqdishawi
MaqaaloMarch 29, 2026Silsiladda Soo-noolaynta Taariikhda Soomaalida: Sheekada Shiikh Saciid al-Maqdashaawi
MaqaaloFebruary 25, 2026Qodobbo Fure u ah Fahamka Taariikhda Soomaaliya
