Bal qiyaas taariikhda ballaaran ee dunida, mid ay ku dhex tolan yihiin sheekooyin, ilbaxnimooyin iyo codad kala duwan oo dhammaantood ka qayb qaata sawirka guud ee taariikhda aadanaha. Si kastaba ha ahaatee, marka aad dhex marayso dhanka hodanka ah ee taariikhda, waxaa si cad uga muuqda hal cutub oo aan weli si buuxda loo qorin: taariikhda Soomaalida ee xilliyadii dhexe. Muddo dheer cutubkani wuxuu ahaa mid aan si fiican loo diiwaangelin ama si qalloocan loo soo bandhigay; ilbaxnimadiisii firfircoonayd waa la dayacay, halyeeyadiisiina lama xusin, halka sheekooyinkiisa badanaa lagu soo gudbiyay aragtiyo fog oo aan si dhab ah u muujin sharafta iyo qoto-dheeraanta bulshada Soomaaliyeed.
Qiyaas magaalooyinka xeebaha Soomaaliya ee waagaas, magaalooyin buuq badan oo ganacsi, halkaas oo maraakiib ka imaanaysa Carabta, Faaris, Hindiya iyo Afrika ay ku kulmaan, iyagoo keenaya xawaash, xariir iyo aqoon. Magaalooyinkaas firfircoon, culimadu waxay ku doodaan masalooyinka diinta iyo sharciga hooska barxadaha; badmaaxiintu waxay dhex maraan badda Hindiya iyagoo isku xiraya qaarado; ganacsataduna waxay dhisaan shabakado ganacsi oo waaweyn. Waxay ahayd adduun ay ka buuxaan maskax, iimaan iyo ganacsi, Soomaalidu xilliyadii dhexe waxay lahayd ilbaxnimo firfircoon oo leh guulo badan.
Si kastaba ha ahaatee, inkastoo xaqiiqdan jirta, taariikhda Soomaalida ee xilligaas inta badan waxay ku hartay hooska buugaagta taariikhda. Mararka qaar haddii la xuso, waxaa lagu koobayaa faallooyin yar ama aragtiyo aan si dhab ah u muujin dhaqankeeda iyo sharafta dadkeeda. Laakiin taariikhdu ma aha wax dhagax ku qoran; waa sheeko nool oo si joogto ah isu beddesha, taas oo u baahan in dib loo eego, la baaro, lana soo celiyo.
Qorayaasha taariikhda Soomaaliyeed, aqoonyahannada iyo sheeko-yaqaannadu maanta waxay joogaan meel muhiim ah. Waxaa ina saaran mas’uuliyad, ma aha oo keliya in la qoro wixii hore loo sheegay, balse in la maqlo waxyaabaha la aamusiiyay, la su’aalo sheekooyinka la aqbalay, lana buuxiyo meelaha bannaan ee taariikhda. Iyadoo ruuxdaas soo celinta taariikhda ah, waxaan u jeedineynaa dareenkeenna shaqsi taariikhi ah oo muhiim ah: Shiikh Saciid al-Maqdashaawi, oo ahaa iftiin ka mid ah aqoonta iyo diinta Soomaaliyeed.
Marka la xuso safarradii waaweynaa ee taariikhda, dhowr magac ayaa si degdeg ah maskaxda ugu soo dhaca, Marco Polo, ganacsadihii Venetian-ka ahaa ee safarradiisu gaareen Aasiya ilaa maxkamadda boqor Mongol ah Kublai Khan; iyo Ibn Battuta, sahamiye Moroccan ah oo lugihiisu mareen saxaro, bad iyo magaalooyin laga bilaabo galbeedka Afrika ilaa Shiinaha. Sheekooyinkooda waxaa la qoray qarniyo badan, waxayna noqdeen qayb ka mid ah sawirka aan ka haysanno dunida xilliyadii dhexe. Laakiin maxaa dhici lahaa haddii taariikhdu ay seegtay safar kale oo la mid ah? Maxaa dhacaya haddii nin kale oo leh geesinimo iyo xiiso aqooneed uu maray waddooyinkaas, laakiin magaciisa uu ku lumay hooska taariikhda?
Si aan u helno shaqsigaas la illoobay, waa inaan u jeedsannaa koonfurta, xeebaha quruxda badan ee Geeska Afrika. Halkaas, qarnigii 14aad, Magaalada Muqdisho waxay ahayd xarun ganacsi, aqoon iyo diinta Islaamka. Ma ahayn magaalo yar oo la illoobay, balse waxay ahayd magaalo firfircoon oo ay ku kulmaan ganacsato ka imaanaysa Carabta, Faaris, Hindiya iyo Afrika, iyagoo is dhaafsanaya alaab, fikrado iyo dhaqamo. Magaalada waxaa ka muuqday qubbadaha iyo minaaradaha masaajidda, halka hawada ay ka buuxaan urta badda, alaabo ganacsi iyo hadallada culimada ee doodaha aqooneed.
Magaaladan firfircoon dhexdeeda waxaa 1301 ku dhashay wiil lagu magacaabo Saciid, kaas oo mustaqbalka loo yaqaan Saciid al-Maqdashaawi. Tan iyo yaraantiisii, Saciid wuxuu lahaa maskax xiiso badan iyo qalbi doonaya aqoon. Wuxuu ka faa’iidaystay cilmiga culimada magaalada, wuxuu bartay luqadaha ganacsatada, wuxuuna dhagaystay sheekooyinka dhulal fog. Laakiin qaddarkiisu ma ahayn inuu ku ekaado Muqdisho. Jacaylka aqoonta iyo rabitaanka inuu arko dunida ayaa ku riixay safarro fog. Safarradiisu waxay u qaadeen dhinaca Makka iyo Madiina, halkaas oo uu muddo 28 sano ah ku qaatay barashada fiqiga, shareecada iyo cilmiga ruuxiga ah. Habeen iyo maalin ayuu wax baran jiray, isagoo ka qayb geli jiray duruus ilaa waaberiga.
Dadaalkiisa iyo aqoontiisa ayaa soo jiitay culimada waaweyn ee labada magaalo. Wuxuu noqday aqoonyahan la qadariyo, oo taladiisa la weydiiyo. Wuxuu la kulmay madax iyo sharafyo ka mid ah maamulka labada magaalo, kuwaas oo ixtiraamay xikmaddiisa. Waqti ka dib, Shiikh Saciid wuxuu noqday macallin iyo hage ruuxi ah. Arday ka kala yimid dhulal fog ayaa u iman jiray si ay uga bartaan cilmigiisa. Casharradiisu waxay noqdeen meel ay ku kulmaan maskaxaha iyo qalbiyadu.
Laakiin safarkiisu halkaas kuma dhammaan. Wuxuu u gudbay Hindiya, gaar ahaan xeebta Malabar, halkaas oo uu kula kulmay culimo iyo ganacsato Muslimiin ah. Halkaas ayuu la shaqeeyay faqih caan ah oo la oran jiray Faqih Xuseen, kaas oo lagu tiriyo inuu qoray mid ka mid ah qoraalladii ugu horreeyay ee fiqiga Shaaficiga ee gobolka. Safarradiisu waxay sii gaareen Bangladesh iyo xitaa Shiinaha xilligii boqortooyadii Yuan. Taas oo ka dhigaysa mid ka mid ah Afrikaanadii ugu horreeyay ee gaara Bariga Aasiya. Culimada Muslimiinta waxay Shiinaha u arkeen meel aqoon laga raadiyo, iyagoo ku dhiirranaya hadalkii caanka ahaa ee Nabi Muxammad (NNKH): “Raadiya cilmiga xitaa haddii uu Shiinaha ku yaal.”
Intii uu ku sugnaa Hindiya, Shiikh Saciid wuxuu la kulmay sahamiye kale oo caan ah, Ibn Battuta. Ibn Battuta wuxuu si xiiso leh u dhageystay sheekooyinka Shiikh Saciid ee ku saabsan Shiinaha iyo boqortooyada Yuan. Qaar ka mid ah aqoonyahannadu waxay aaminsanyihiin in xogtaas ay ka caawisay Ibn Battuta qorista safarkiisa caanka ah “Rihla.” Inkasta oo safarradiisu aad u ballaarnaayeen, magaca Shiikh Saciid wuxuu ku haray hooska taariikhda. Wuxuu geeriyooday qiyaastii 1361 ama 1365, meel ka fog dalkiisii hooyo. Wuxuu ahaa nin aan u safrin ganacsi ama dagaal, balse u safray aqoon, diinta iyo isku xirka dhaqamada.
Shiikh Saciid wuxuu ahaa buundo isku xirta Afrika iyo Aasiya, aqoonyahan, safar-yaqaan iyo hage ruuxi ah. Noloshiisu waxay ina xusuusinaysaa in taariikhda aan lagu dhisin oo keliya magacyada caanka ah, balse sidoo kale ay jiraan dad badan oo aamusnaan ku beddelay dunida. Sidaas darteed, sheekada Shiikh Saciid waa in lagu daraa manhajka dugsiyada Soomaaliya. Dhallinyarada Soomaaliyeed waa inay ogaadaan in awoowayaashood aysan ahayn oo keliya dad badbaaday, balse ay ahaayeen cilmi-baarayaal, culimo iyo sahamiye saameyntoodu gaartay qaarado badan. Marka dhallinyarada Soomaaliyeed ay bartaan sheekadiisa, waxay ka helayaan dhiirrigelin, sharaf iyo dareen aqoonsi. Safarkiisu wuxuu noqonayaa iftiin muujinaya in taariikhda Soomaaliya ay tahay mid qoto dheer oo ku xiran dunida inteeda kale.
Ugu dambayn, qiyaas dhallinyaro Soomaaliyeed oo ku dhalatay meel ka mid ah qurbaha, xitaa Shiinaha, kuwaas oo ku nool bulshooyin kala duwan, balse qalbigooda ku haya jacaylka taariikhda dalkooda. Markay helaan sheekooyinka culimada Soomaaliyeed sida Shiikh Saciid, waxay helayaan xoog cusub oo ay ku dhistaan aqoonsigooda, una noqdaan buundo u dhexeysa bulshadooda cusub iyo dhaxalka Soomaaliya. Bishii Nofeembar 2024, waxaan booqday Shiinaha, halkaas oo aan ku arkay Matxafka Jaamacadda Zhenjiang Normal bandhig gaar ah oo ku saabsan Shiikh Saciid. Bandhiggu wuxuu soo bandhigay sawirro iyo dukumiinti muujinaya doorkiisii aqoonyahan iyo diblomaasi Soomaaliyeed, iyo sidoo kale ganacsigii xayawaanka Afrika laga dhoofin jiray sida geri, haramcad iyo shimbiro dhif ah oo loo diri jiray Shiinaha iyada oo loo marayo ganacsiga badda. Waxa ugu xiisaha badnaa waxay ahayd sida bandhiggu u muujiyay Shiikh Saciid inuu ahaa buundo dhaqan iyo aqoon oo u dhexeysa Soomaaliya iyo Bariga Aasiya. Booqashadani waxay ii xaqiijisay doorka taariikhiga ah ee Soomaaliya ku lahayd isdhexgalka ilbaxnimooyinka dunida.
Qoraaga
- waa aqoonyahan Soomaaliyeed, bare jaamacadeed iyo cilmi-baare ku takhasusay siyaasadda, taariikhda Islaamka iyo dowlad-dhiska Soomaaliya. Wuxuu qoray buugaag iyo maqaal-cilmiyeedyo badan oo falanqeeya xiriirka diinta iyo siyaasadda, federaalka, iyo dib-u-heshiisiinta dalka.
